Có những vùng đất chỉ cần nhìn thoáng qua đã thấy bình yên. Nhưng cũng có những nơi, càng đi sâu, càng chạm vào mới cảm nhận được những lớp trầm tích của thời gian. Làng gốm đỏ ở huyện Mang Thít, tỉnh Vĩnh Long là một nơi như thế.
Nằm nép mình bên dòng Cổ Chiên hiền hòa, làng gốm đỏ đã tồn tại hơn một thế kỷ, được mệnh danh là “Vương quốc đỏ” hay “Vương quốc gạch ngói” của miền Tây. Hàng ngàn lò gạch, lò gốm nối tiếp nhau dọc theo những con kênh nhỏ, tạo nên một khung cảnh độc đáo mà hiếm nơi nào ở Việt Nam còn lưu giữ được.
Màu đỏ của đất và của ký ức
Người dân Vĩnh Long vẫn thường nói vui rằng họ “sống nhờ đất”. Đất sét nơi đây có màu đỏ đặc trưng, giàu khoáng chất, khi nung lên tạo nên những sản phẩm gạch, ngói và gốm mang sắc hồng đỏ rất riêng, không thể nhầm lẫn với bất kỳ vùng gốm nào khác.
Hơn trăm năm trước, những cư dân ven sông Cổ Chiên đã bắt đầu khai thác nguồn đất sét quý giá này để làm gạch ngói. Theo thời gian, từ vài lò thủ công ban đầu, nơi đây phát triển thành một làng nghề rộng lớn với hàng ngàn miệng lò đỏ lửa ngày đêm. Có giai đoạn hưng thịnh, hơn 3.000 lò gạch cùng hoạt động, tạo việc làm cho hàng chục nghìn lao động và đưa sản phẩm gốm đỏ Vĩnh Long đi khắp trong nước lẫn quốc tế.
Làng gốm đỏ trăm tuổi Mang Thít – Vẻ đẹp như một bảo tàng ngoài trời
Nếu đến Mang Thít vào sáng sớm, khi những tia nắng đầu tiên chạm lên các lò gạch cổ, du khách sẽ có cảm giác như đang lạc vào một thành phố cổ bằng đất nung.
Những lò gạch hình vòm, phủ màu rêu phong, đứng san sát dọc các con kênh tạo nên một bức tranh vừa mộc mạc vừa kỳ vĩ. Từ trên cao nhìn xuống, cả vùng đất như được nhuộm bằng sắc đỏ của gạch nung, nổi bật giữa màu xanh của cây trái miền Tây.
Chính vẻ đẹp độc đáo ấy đã khiến nhiều người gọi nơi đây là “vương quốc đỏ” – một di sản công nghiệp hiếm hoi còn tồn tại ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Hồn nghề trong từng sản phẩm gốm
Điều làm nên sự đặc biệt của gốm đỏ Vĩnh Long không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở bàn tay khéo léo của những người thợ.
Từ những khối đất vô tri, họ nhào nặn thành chậu cây, tượng trang trí, bình hoa hay các sản phẩm nội thất tinh xảo. Đặc biệt, gốm Vĩnh Long mang sắc đỏ hồng tự nhiên, điểm xuyết những mảng trắng bạc như lớp phấn phủ, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy cuốn hút.
Mỗi sản phẩm đều chứa đựng tâm huyết của người thợ, là kết tinh của đất, của lửa và của tình yêu dành cho nghề truyền thống đã được truyền qua nhiều thế hệ.
Giữ lửa cho một làng gốm đỏ trăm tuổi
Dẫu từng có thời kỳ huy hoàng, làng gốm đỏ Vĩnh Long cũng đối mặt với không ít khó khăn khi nguồn nguyên liệu dần khan hiếm và thị trường thay đổi. Nhiều lò gạch đã ngừng hoạt động, nhưng vẫn còn những người thợ âm thầm giữ lửa, quyết tâm gìn giữ nghề của cha ông.
Ngày nay, tỉnh Vĩnh Long đang từng bước bảo tồn không gian làng nghề, kết hợp phát triển du lịch để biến nơi đây thành điểm đến văn hóa đặc sắc của miền Tây Nam Bộ. Những lò gạch cũ không chỉ là nơi sản xuất mà còn là chứng nhân cho một thời vàng son của vùng đất bên dòng Cổ Chiên.
Về với “vương quốc đỏ”
Giữa nhịp sống hiện đại, làng gốm đỏ Mang Thít vẫn giữ được vẻ bình yên hiếm có. Tiếng chim trên bờ kênh, mùi đất nung thoang thoảng trong gió và những lò gạch cổ nhuốm màu thời gian khiến bất kỳ ai ghé thăm cũng có cảm giác như đang bước vào một miền ký ức.
Đến đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng một làng nghề trăm tuổi, mà còn được chạm vào một phần hồn cốt của miền Tây – nơi con người đã biến đất thành nghệ thuật, biến lao động thành di sản và biến sắc đỏ của gạch nung thành một biểu tượng văn hóa của Vĩnh Long.
Nỗi lo ngọn lửa trăm năm dần lụi tàn.
Phía sau vẻ đẹp ấy là nỗi lo đang ngày một lớn dần. Nguồn đất sét – thứ đã nuôi sống làng nghề suốt hơn trăm năm qua – đang dần cạn kiệt, khiến nhiều cơ sở sản xuất phải thu hẹp hoạt động, thậm chí ngừng nhận đơn hàng mới. Nếu bài toán nguyên liệu không sớm được tháo gỡ, những ngọn lửa từng cháy rực ngày đêm trong các lò gốm có thể chỉ còn là ký ức.
Người ta đến làng gốm đỏ để ngắm những mái lò cổ kính, để chạm tay vào sắc đỏ của đất nung và nghe câu chuyện của một nghề xưa. Và có lẽ, ai cũng mong rằng mai này, khi trở lại Mang Thít, vẫn còn được nhìn thấy khói lam bay lên từ những lò gốm ven sông, vẫn còn nghe tiếng người thợ miệt mài bên đất sét, để “vương quốc đỏ” của Vĩnh Long không chỉ là một di sản của quá khứ, mà còn là một phần sống động của tương lai.
